Với người bản địa, hợp đồng lao động là chuyện giữa họ và công ty. Với người nước ngoài, nó còn là căn cứ pháp lý cho quyền ở lại của bạn.
Điều đó làm ba điều khoản dưới đây quan trọng hơn cả con số lương.
| Điều khoản 1 | loại hợp đồng — xác định hay không xác định thời hạn |
|---|---|
| Điều khoản 2 | thời gian thử việc và điều kiện chấm dứt |
| Điều khoản 3 | chức danh và mô tả công việc |
Điều khoản 1 — loại hợp đồng
Châu Âu phân biệt rõ hai loại, và khác biệt có hệ quả trực tiếp tới giấy tờ:
Hợp đồng không xác định thời hạn — không có ngày kết thúc. Đây là loại được ưa chuộng và có bảo vệ cao nhất.
Hợp đồng xác định thời hạn — có ngày kết thúc cụ thể.
Vì sao điều này quan trọng với người nước ngoài:
- Giấy phép cư trú thường không được cấp dài hơn thời hạn hợp đồng — hợp đồng một năm thì giấy tờ một năm
- Một số loại giấy phép yêu cầu hợp đồng đủ dài — hợp đồng ngắn có thể không đủ điều kiện
- Xin vay ngân hàng và thuê nhà khó hơn nhiều với hợp đồng có thời hạn
- Hồ sơ cư trú dài hạn thuận lợi hơn với việc làm ổn định
Điểm thứ ba là điểm gây khó khăn hàng ngày nhiều nhất mà ít ai lường trước: chủ nhà ở châu Âu thường yêu cầu xem hợp đồng lao động, và hợp đồng có thời hạn ngắn làm hồ sơ thuê nhà của bạn yếu đi rõ rệt.
Nếu bạn có lựa chọn, hợp đồng không xác định thời hạn đáng giá hơn một khoản chênh lệch lương nhất định — và đây là điều đáng đưa vào thương lượng.
Điều khoản 2 — thử việc và chấm dứt
Đây là phần cần đọc kỹ nhất vì nó là giai đoạn bạn dễ tổn thương nhất.
Trong thời gian thử việc, hai bên thường có thể chấm dứt hợp đồng với thời hạn báo trước rất ngắn và không cần nêu lý do chi tiết.
Với người bản địa, mất việc trong thử việc là chuyện khó chịu. Với người nước ngoài, nó có thể kéo theo mất căn cứ cư trú.
Ba câu phải hỏi trước khi ký:
- Thời gian thử việc là bao lâu?
- Thời hạn báo trước khi chấm dứt là bao nhiêu, trong thử việc và sau thử việc?
- Nếu hợp đồng chấm dứt, tôi có bao nhiêu thời gian để tìm việc mới trước khi mất tư cách cư trú?
Câu ba là câu quan trọng nhất và không phải câu hỏi cho công ty mà cho cơ quan quản lý cư trú. Nhiều nước có một khoảng thời gian ân hạn cho người mất việc, và biết con số đó trước là khác biệt giữa xử lý bình tĩnh và hoảng loạn.
Cũng nên biết: ở nhiều nước, nếu bạn đã đóng bảo hiểm thất nghiệp đủ thời gian tối thiểu thì bạn có quyền hưởng trợ cấp khi mất việc không do lỗi của mình — kể cả khi bạn là người nước ngoài. Đây là quyền lợi bạn đã trả tiền để có.
Điều khoản 3 — chức danh và mô tả công việc
Điều khoản này nghe hình thức nhưng nó quan trọng vì một lý do cụ thể:
Nhiều loại giấy phép lao động yêu cầu công việc phải phù hợp với trình độ đào tạo của bạn.
Nghĩa là chức danh và mô tả công việc trong hợp đồng phải khớp với bằng cấp bạn dùng để xin giấy phép.
Rủi ro thực tế:
- Chức danh mơ hồ làm cơ quan xét khó xác định mức độ phù hợp
- Chức danh thấp hơn trình độ có thể không đủ điều kiện cho loại giấy phép bạn nhắm tới
- Thay đổi công việc đáng kể sau này có thể ảnh hưởng tới giấy tờ, kể cả trong cùng công ty
Việc nên làm: trước khi ký, đối chiếu chức danh và mô tả công việc với điều kiện của loại giấy phép bạn sẽ xin. Nếu chưa khớp, đề nghị công ty điều chỉnh cách mô tả — thường họ sẵn sàng nếu công việc thật đúng là như vậy.
Vài điều khoản khác nên đọc
- Giờ làm việc và quy định làm thêm — có được trả thêm hay tính vào lương
- Số ngày nghỉ phép và cách tính năm đầu
- Điều khoản không cạnh tranh — có thể hạn chế bạn làm cho đối thủ sau khi nghỉ, và ở một số nước điều khoản này chỉ có hiệu lực nếu công ty trả tiền bù
- Điều khoản hoàn trả chi phí — nếu công ty trả chi phí chuyển nhà hoặc thủ tục giấy tờ, có thể có ràng buộc phải làm đủ một thời gian, nếu không phải hoàn lại
- Thoả ước lao động tập thể áp dụng — ở nhiều nước châu Âu, thoả ước ngành quy định mức lương tối thiểu và quyền lợi cho cả ngành, và nó có thể tốt hơn những gì hợp đồng ghi
Mục cuối rất đáng biết và ít người nước ngoài biết: hỏi xem công việc của bạn có thuộc phạm vi một thoả ước ngành không. Nếu có, bạn được hưởng các mức tối thiểu của thoả ước đó, và công đoàn ngành là nơi tư vấn miễn phí rất tốt.
Trước khi ký
- Yêu cầu bản hợp đồng bằng văn bản, đọc kỹ, đừng ký ngay tại buổi trao đổi
- Nếu hợp đồng bằng tiếng bản địa mà bạn chưa đọc được, xin bản dịch hoặc nhờ người đọc giúp — đừng ký thứ mình không hiểu
- Đối chiếu ba điều khoản ở trên với điều kiện của loại giấy phép bạn xin
- Hỏi cơ quan quản lý cư trú về thời gian ân hạn nếu mất việc
- Giữ một bản có chữ ký của cả hai bên
Câu hỏi thường gặp
Vì sao loại hợp đồng lại ảnh hưởng tới giấy tờ?
Vì giấy phép cư trú thường không được cấp dài hơn thời hạn hợp đồng, và một số loại giấy phép yêu cầu hợp đồng đủ dài.
Câu hỏi quan trọng nhất trước khi ký là gì?
Nếu hợp đồng chấm dứt thì bạn có bao nhiêu thời gian tìm việc mới trước khi mất tư cách cư trú — và đây là câu hỏi cho cơ quan quản lý cư trú, không phải cho công ty.
Chức danh trong hợp đồng có quan trọng không?
Có. Nhiều loại giấy phép yêu cầu công việc phù hợp với trình độ đào tạo, nên chức danh và mô tả phải khớp với bằng cấp bạn dùng để xin giấy phép.
Thoả ước lao động tập thể là gì và vì sao nên hỏi?
Là thoả ước ngành quy định mức lương tối thiểu và quyền lợi cho cả ngành — nó có thể tốt hơn những gì hợp đồng ghi, và công đoàn ngành tư vấn miễn phí.