Cách so sánh phổ biến nhất là: lấy mức lương ở nước đó, đổi ra tiền Việt, rồi so với mức lương ở Việt Nam. Con số ra rất ấn tượng.
Nhưng cách này bỏ qua hai thứ lớn, và nó dẫn tới cả kỳ vọng quá cao lẫn so sánh sai giữa các nước châu Âu với nhau.
| Bỏ qua 1 | giá cả tại nơi bạn sống, không phải giá ở Việt Nam |
|---|---|
| Bỏ qua 2 | các khoản bạn không còn phải tự trả |
| Cách so đúng | thu nhập thực nhận trừ chi phí cố định tại chỗ |
| Đơn vị so | số tiền còn lại mỗi tháng, không phải lương |
Vấn đề 1 — tiền được tiêu ở đâu
Lương bạn nhận ở châu Âu được tiêu chủ yếu ở châu Âu, theo giá châu Âu. Đổi nó ra tiền Việt chỉ có ý nghĩa cho phần bạn thật sự gửi về.
Ví dụ đơn giản: một mức lương nghe rất lớn khi đổi ra tiền Việt có thể chỉ vừa đủ ở một thành phố lớn châu Âu, vì tiền thuê nhà, thực phẩm và dịch vụ ở đó đắt tương ứng.
Cách so đúng: so số tiền còn lại sau khi trừ chi phí sinh hoạt tại chính nơi đó.
Cách tính thực dụng, làm được trong nửa giờ:
- Lấy lương thực nhận — không phải lương gộp, như đã bàn ở danh mục làm việc
- Trừ tiền thuê nhà cho loại nhà bạn thật sự sẽ ở, tại thành phố cụ thể
- Trừ chi phí sinh hoạt cơ bản: ăn uống, đi lại, điện nước, internet, điện thoại
- Trừ bảo hiểm bổ sung nếu có
- Con số còn lại là thứ để so sánh
Khi làm phép tính này cho vài nước, thứ tự thường thay đổi so với thứ tự theo lương. Nước lương cao nhất hiếm khi là nước còn lại nhiều nhất.
Vấn đề 2 — những thứ bạn không còn phải trả
Đây là phần mà so sánh trần bỏ sót hoàn toàn, và nó có giá trị rất lớn.
Ở nhiều nước châu Âu, các khoản sau đã nằm trong hệ thống và bạn không phải tự lo bằng tiền túi ở mức như ở Việt Nam:
- Y tế — khám chữa bệnh cho cả gia đình, gồm cả các ca lớn
- Giáo dục phổ thông — trường công miễn phí hoặc gần như miễn phí
- Giáo dục đại học — học phí rất thấp ở trường công tại nhiều nước
- Lương hưu — bạn đang tích luỹ qua đóng góp bắt buộc
- Bảo hiểm thất nghiệp
- Trợ cấp gia đình và trợ cấp con ở nhiều nước
Với gia đình có con, ba mục đầu và mục cuối cộng lại là một khoản rất lớn mà một phép so lương thuần không thấy.
Cách tính cho đúng: ước lượng bạn đang chi bao nhiêu ở Việt Nam cho y tế và học hành của con, rồi cộng khoản đó vào phía châu Âu khi so sánh.
Vấn đề 3 — chênh lệch giữa các thành phố lớn hơn giữa các nước
Đây là điểm quan trọng về mặt ra quyết định.
Người ta hay hỏi "sống ở nước nào rẻ hơn". Nhưng trong cùng một nước, chênh lệch giữa thủ đô và một thành phố vừa có thể lớn hơn chênh lệch giữa hai nước.
Khoản gây chênh lệch chủ yếu là tiền thuê nhà. Các khoản khác — thực phẩm, đi lại, dịch vụ — chênh ít hơn nhiều.
Hệ quả thực tế: nếu bạn có lựa chọn về nơi sống, chọn thành phố có tác động tới tài chính lớn hơn chọn nước.
Đánh đổi cần cân nhắc: thành phố lớn có nhiều việc làm hơn và lương cao hơn. Câu hỏi đúng là chênh lệch lương có bù được chênh lệch tiền nhà không — và ở nhiều trường hợp thì không.
Ba khoản người Việt hay tính thiếu
Một: chi phí sưởi mùa đông. Đây là khoản không có khái niệm tương ứng ở Việt Nam nên rất hay bị bỏ sót.
Ở các nước phía bắc, tiền sưởi trong mùa đông có thể là khoản lớn thứ hai sau tiền nhà. Nó cũng biến động theo giá năng lượng, nên khó dự đoán.
Khi thuê nhà, hỏi rõ tiền thuê đã bao gồm sưởi chưa — đây là một trong những câu hỏi quan trọng nhất khi so sánh các căn.
Hai: chi phí dịch vụ lao động. Ở châu Âu, mọi thứ cần người làm đều rất đắt: sửa chữa, cắt tóc, giúp việc, ăn ngoài, gửi trẻ ngoài giờ.
Đây là thay đổi lối sống thật với nhiều gia đình Việt: những việc trước đây thuê người làm thì giờ tự làm.
Ba: chi phí về thăm nhà. Vé máy bay cho cả gia đình một tới hai lần mỗi năm là một khoản đáng kể và thường xuyên, và nó cần được đưa vào ngân sách hàng năm chứ không coi là chi phí bất thường.
Ba khoản rẻ hơn dự đoán
Để cân bằng, có những khoản mà người mới tới thường ngạc nhiên vì rẻ:
- Giao thông công cộng — vé tháng và vé năm rẻ tương đối, và ở nhiều nơi sinh viên gần như miễn phí
- Thực phẩm cơ bản mua ở siêu thị — sữa, trứng, thịt, rau theo mùa, bánh mì thường rẻ so với thu nhập
- Đồ dùng cũ — thị trường mua bán đồ cũ rất phát triển và được xã hội chấp nhận rộng rãi, khác với thói quen ở Việt Nam. Đây là cách tiết kiệm lớn trong năm đầu khi phải sắm sửa
Điểm cuối rất đáng dùng: trang bị cả căn hộ bằng đồ cũ ở châu Âu là chuyện bình thường, chất lượng thường tốt, và nó cắt được một phần lớn chi phí một lần khi mới tới.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không nên đổi lương ra tiền Việt để so sánh?
Vì lương đó được tiêu chủ yếu tại nơi bạn sống, theo giá ở đó. Cách đúng là so số tiền còn lại sau khi trừ chi phí sinh hoạt tại chính thành phố đó.
Những khoản nào bị bỏ sót khi so sánh?
Y tế, giáo dục cho con, tích luỹ hưu trí, bảo hiểm thất nghiệp và trợ cấp gia đình — với gia đình có con thì cộng lại là một khoản rất lớn.
Nên ưu tiên chọn nước hay chọn thành phố?
Thường là thành phố. Chênh lệch giữa thủ đô và một thành phố vừa trong cùng nước có thể lớn hơn chênh lệch giữa hai nước, và khoản gây chênh chủ yếu là tiền thuê nhà.
Khoản nào người Việt hay tính thiếu nhất?
Chi phí sưởi mùa đông — không có khái niệm tương ứng ở Việt Nam nên hay bị bỏ sót, trong khi ở các nước phía bắc nó có thể là khoản lớn thứ hai sau tiền nhà.
